naamwoorden

1, 2, 3, 4, 5

nominativus, genitivus, dativus, accusativus en ablativus

s, p

singularis (enkelvoud), pluralis (meervoud)

●, ●●, ●●●

congruentie met een of meerdere andere woorden die hetzelfde aantal stippen hebben

f, m, n

femininum (vrouwelijk), masculinum (mannelijk), neutrum (onzijdig)

werkwoorden

indi, coni

indicativus, coniunctivus

pr, impf, fut

praesens, imperfectum, futurum

pf, pqpf, fex

perfectum, plusquamperfectum, futurum exactum

act, pas

actief, passief

ppa, ppp, pfa

participium praesentis activi (tegenwoordig deelwoord), participium perfecti passivi (verleden deelwoord), participium futuri activi

gdium, gdivum

gerundium, gerundivum

inf, imp

infinitvus, imperativus

woordsoort en zinsbouw

BW, VW, VZ

bijwoord, voegwoord, voorzetsel

{ … }

woordgroep

pv, ond, lijd, mew

persoonsvorm, onderwerp, lijdend voorwerp, meewerkend voorwerp

predn

predicaatsnomen (naamwoordelijk deel van het gezegde)

constructies

ACI, NCI

accussativus cum infinitivo, nominativus cum infinitivo

AA

ablativus absolutus (“ablabs”)

1

Epistulas ad me perferendas tradidisti, ut scribis, amico tuo;

Je hebt brieven gegeven die aan mij overhandigd moeten worden, zoals je schrijft, aan jouw vriend;

Epistulas4pf ● lijd ad me4s perferendasgdivum ● tradidistipf pv,

hoofdzin

ad me

ad hoort bij me, niet bij perferendas

me

bij perferendas (om aan mij over te dragen); niet bij tradidisti (“aan mij gegeven”)

perferendas

gerundivum bijvoeglijk gebruikt bij epistulas; dus geen gerundivum van verplichting

ut scribispr pv,

bijzin

ut + indicativus; zo’n kort tussenzinnetje heet een parenthese  [92]

ut

zoals

amico3s ●● mew tuo●●;

hoofdzin vervolg

amico

meewerkend voorwerp (indirect object): de brieven zijn dus aan de vriend gegeven die ze vervolgens aan Seneca moet brengen

deinde admones me, ne omnia cum eo ad te pertinentia communicem, quia non soleas ne ipse quidem id facere;

vervolgens waarschuw je mij, om niet alles dat op jou betrekking heeft met hem te bespreken, omdat je zelf dat ook niet gewoon bent te doen;

deinde admonesindi pr pv me4s lijd,

hoofdzin

ne omnia4p ● lijd cum eo5s ad te pertinentiappa ● communicemconi pv,

bijzin 1

finale bijwoordelijke bijzin met een coniunctivus, hier een verbod (ne) [54]

pertinentia

< pertinens, ppa van pertinēo (pertinēre), betrekking hebben op;

cum eo

onderbreekt de woordgroep “omnia ad te pertinentia”; daardoor komen eo en te dichtbij elkaar te staan: met hem aan jou

quia non soleasconi pv ne ipseond quidem id4s facereinf;

bijzin 2

bij bijzin 1; 

soleas

coniunctivus obliquus: de mening van een ander, in dit geval van Lucilius[1]

facere

aanvullingsinfinitivus bij soleas

id

object bij facere

non … ne quidem

een dubbele ontkenning; ne … quidem heeft als eigenschap dat het de eerste ontkenning (non) niet “opheft”. Dus maar één keer “niet”vertalen[2].

Omdat er al ipse (zelf) staat, levert ne … quidem (zelfs niet) in het Nederlands geen fraaie zin op; daarom met ook vertaald.

ita in eadem epistula illum et dixisti amicum et negasti.

zo heb je in een en dezelfde brief hem zowel een vriend genoemd als gezegd dat hij dat niet is;

ita in eadem● epistula5s ● illum4s lijd et dixistipf pv amicum4s et negastipf pv.

2 hoofdzinnen

twee samengetrokken hoofdzinnen nevengeschikt verbonden door et…et

et … et …

nevenschikkend

illum dixisti amicum

Je kunt deze woordgroep op twee manieren lezen:

·     dixisti met een dubbele accusativus: iets/iemand noemen als; dico heeft dan twee objecten (illum, amicum); illum is het lijdend voorwerp (eerste object) en amicum het het tweede object; in het Nederlands noemen we dat een tweeplaatsig werkwoord: hem een vriend noemen

·     als een ACI[3]: […] illum4s ACI et dixistipf pv amicum4s predn [esseACI]
Je denkt er dan esse bij en illum esse is de ACI. Amicum is het naamwoordelijk deel van het gezegde (predicaatsnomen) bij esse: je zei dat hij een vriend was.

De vertaling hierboven kiest voor de eerste opvatting.

negasti

= negavisti

·     Als je dixisti als tweeplaatsig werkwoord hebt vertaald (zie hierboven), kunnen we we negasti (jij hebt ontkend) in het Nederlands niet goed vertalen met vriend als lijdend voorwerp; we kunnen dus niet een vergelijkbare samentrekking verwoorden; dus we hebben wat meer woorden nodig: (en) gezegd dat hij dat niet is

·     Als je de woordgroep bij dixisti als ACI leest, gaat het iets anders in de vertaling van negasti, want dan kun je diezelfde ACI gebruiken: én je ontkent dat [hij een vriend was].

Itaque si proprio illo verbo quasi publico usus es et sic illum amicum vocasti quomodo omnes candidatos “bonos viros” dicimus, quomodo obvios, si nomen non succurrit, “dominos” salutamus, hac abierit.

Dus als jij dit bijzondere woord gebruikt hebt in de algemene betekenis en hem op dezelfde manier een vriend hebt genoemd, zoals wij alle verkiezingskandidaten “goede mannen” noemen, zoals we mensen die we tegenkomen met “heren!” begroeten, wanneer ons hun naam niet te binnen schiet, laat dan maar zitten.

De hele zin is een voorwaardelijke zin (als-danzin) [157].

·     De conclusie (“dan”) staat achteraan: hac abierit.

·     Er zijn twee voorwaarden (als-delen): bijzin 1 (itaque …) en bijzin 2 (et sic …).

·     De tweede voorwaarde heeft twee bijwoordelijke bijzinnen (beginnend met quomodo).

·     Dit zijn vergelijkende zinnen (quomodo = zoals)

·     De tweede vergelijking (bijzin 4) is, samen met bijzin 5, weer een voorwaardelijke zin. Bijzin 4 is de conclusie (“dan”-deel) en bijzin 5 de voorwaarde (als-deel).

Itaque si (proprio5s illo5s verbo5s) quasi publico5s (usus es)pf pv

bijzin 1

Eerste voorwaardelijke bijzin. De hoofdzin (“hac abierit”) staat helemaal achteraan.

usus es

usus es < utor; utor + ablativus = gebruiken; met een dubbele ablativus betekent het iets gebruiken als, maar in deze reeks ablativi geen dubbele ablativus zien.

Utor is een deponens, dus de vorm usus es is jij hebt gebruikt en niet “jij bent gebruikt”.

quasi

vergelijkt proprio illo verbo, dit bijzondere woord, met publico, een algemeen [woord]

proprio

< proprius, eigen (= van jezelf), bijzonder; bedoeld is hier niet dat Lucilius een eigen opvatting had van het woord “vriend”, maar dat het woord een bijzondere betekenis had bij de stoïcijnen.

publico

< publicus, algemeen bekend, openbaar; dus tegenover de bijzondere waarde die de stoïcijnen aan het woord vriend hechtten, staat het “gewone” woord vriend in z’n losse manier van gebruiken.

et sic illum amicum vocasti,

bijzin 2

Tweede voorwaardelijke bijzin, nevengeschikt aan bijzin 1. Denk er weer “si” bij: et si sic ….

sic

luidt het quomodo in van bijzinnen 3 en 4: zo … zoals …

vocasti

= vocavisti; < voco; hier met dubbele accusativus: iemand iets noemen

quomodo (omnes4p candidatos4p) (“bonos4p viros4p”) dicimusindi pr pv,

bijzin 3

Bijzin bij bijzin 2; bijwoordelijke vergelijkende bijzin (quomodo vertaald als zoals) [90]

quomodo

zoals; in het Nederlands een voegwoord

dicimus

met dubbele accusativus: iemand iets noemen

bonos viros

goede mannen = eervolle mannen

Hier wordt bedoeld dat ze “goed” worden genoemd, of ze dat nu in werkelijkheid wel of niet zijn.

quomodo obvios4p ●,

bijzin 4

Bijzin bij bijzin 2, nevengeschikt aan bijzin 3 maar zonder voegwoord; bijwoordelijke vergelijkende bijzin (quomodo vertaald als zoals) [90];

Deze bijzin 4 is op zichzelf een voorwaardelijke zin, samen met bijzin 5. Bijzin 4 is dan de conclusie en bijzin 5 de voorwaarde. De twee zinnen vormen een realis van het heden [143].

Stijlfiguren: anafora, asyndeton

obvios

< obvius; tegemoet komend; hier zelfstandig gebruikt toegemoetkomenden = mensen die ons tegemoet komen = menssen die we tegenkomen

si nomen1s ond non succurritpr pv,

bijzin 5

Bijzin van bijzin 4; voorwaardelijke bijzin: de voorwaarde van bijzin 4.

“dominos”4p ● salutamuspr pv,

bijzin 4 vervolg

dominos

< dominus; hier bedoeld als de aanspreektitel “meneer”.

salutamus

< saluto, groeten; hier met twee accusativi begroeten als/met

hac abieritconi pv.

hoofdzin

Aan het einde dan de hoofdzin. Grammaticaal een voorwaardelijke zin (als-dan zin), een realis van het heden [157]. Dit is dan de conclusie (dan-gedeelte). De twee vooropgeplaatste bijzinnen 1 en 2 zijn de als-delen.

hac

langs deze weg, op deze manier; bijwoord;

abierit

< abeo (abire), weggaan; hier in een uitdrukking; letterlijk “laat het langs deze weg weggaan”. Of andersom gezegd: ik ga er verder niet op in = laat maar zitten; 

Je zou het ook met “zo zij het” kunnen verwoorden en dat is aardig omdat die vertaling ook een coniunctivus gebruikt (zij).

Overigens kan abierit grammaticaal ook een futurum zijn.

2

Sed si aliquem amicum existimas cui non tantundem credis quantum tibi, vehementer erras et non satis nosti vim verae amicitiae.

Maar als je iemand als vriend beoordeelt aan wie je niet zoveel vertrouwen schenkt als aan jezelf, vergis je je hevig en ken je onvoldoende de kracht van echte vriendschap.

Sed

hoofdzin 1

Voorwaardelijke zin; hier het begin van de conclusie; realis van het heden, met zowel in de conclusie als in de voorwaarde een indicativus praesentis [143]

si aliquem4s lijd amicum4s existimaspr pv

bijzin 1

de voorwaarde van de voorwaardelijke zin

amicum

2^e object bij existimas, beschouwen als

cui3s non tantundem credispr pv quantum tibi3s,

bijzin 2

betrekkelijke bijzin bij amicum ([1] variant [15])

credo (credere) + dat, geloven, vertrouwen (= vertrouwen schenken aan, niet: vertrouwen op), toevertrouwen aan

vehementer erraspr pv et

hoofdzin 1 vervolg

non satis nostipf pv vim4s lijd verae2s ● amicitiae●.

hoofdzin 2

tweede hoofdzin door et nevenschikkend verbonden aan de eerste

nosti

= novisti < nosco (noscere), leren kennen; novisti = jij hebt leren kennen = je kent

Tu vero omnia cum amico delibera, sed de ipso prius: post amicitiam credendum est, ante amicitiam iudicandum.

Je moet werkelijk alles met je vriend overleggen, maar eerst overleggen over hemzelf: na het aangaan van de vriendschap moet er vertrouwd worden, voor het aangaan beoordeeld.

Tu veroBW omnia4p lijd cum amico5s deliberaimp pv,

hoofdzin 1

delibera

< delibero (deliberare), overleggen

imperativus; in het Nederlands kunnen we geen imperativus (overleg!) combineren met een onderwerp (jij), dus dan kun je vertalen met moeten.

sed de ipso5s priusBW:

hoofdzin 2

nevengeschikt aan de eerste door sed; verkort door het niet herhalen van delibera

prius

bijwoord: [overleg] eerst [over hemzelf]

post amicitiam4s f credendumgdivum n  est,

hoofdzin 3

credendum est

gerundivum van verplichting; credendum is onzijdig (daarom zeker niet bij amicitiam proberen te trekken), dus onpersoonlijk gebruikt: men moet … of er moet …

post/ante amicitiam

na/voor de vriendschap = na/voor het afsluiten van een vriendschap

ante amicitiam4s f iudicandumgdivum n.

hoofdzin 4

verkort door het niet herhalen van est; geen voegwoord: asyndeton

Isti vero praepostero officia permiscent qui, contra praecepta Theophrasti, cum amaverunt iudicant, et non amant cum iudicaverunt.

Zij die, tegen de voorschriften van Theophrastus in, iemand beoordelen wanneer ze hem zijn gaan mogen, en niet iemand mogen wanneer ze hem beoordeeld hebben, halen hun plichten werkelijk op een onjuiste manier door elkaar.

Isti1p ond veroBW praeposteroBW officia4p lijd permiscentpr pv

hoofdzin

praepostero

bijwoord; normaal is het praepostere, maar Seneca gebruikt praepostero

qui1p ond, contra praecepta4s Theophrasti2s, 

bijzin 1

betrekkelijke bijzin bij isti ([1] variant [13])

grammaticaal is het zinsdeel met contra geen aparte bijzin, ook al staat het tussen komma’s

cum amaveruntindi pf  pv

bijzin  2

temporele bijwoordelijke bijzin bij bijzin 1; cum heeft hier een indicativus bij zich en is dus temporeel (wanneer) [35]

iudicantpr pv, et

bijzin 1 vervolg

non amantpr pv

bijzin 3

verkorte bijzin (qui is niet herhaald), nevengeschikt aan bijzin 1

cum iudicaveruntindi pf pv.

bijzin 4

bij bijzin 3; net als bijzin 2 een temporele bijwoordelijke bijzin [35]

Diu cogita an tibi in amicitiam aliquis recipiendus sit.

Denk er lang over na of je met iemand vriendschap moet sluiten.

DiuBW cogitaimp pv

hoofdzin

cogito

is zowel intransitief (denken) als transitief (iets overdenken); met een afhankelijke vraag is het transitief gebruikt

an tibi3s in amicitiam4s aliquisond recipiendus sitconi pv.

bijzin

afhankelijk vraag ingeleid met an (of); niet weglaatbare bijzin die fungeert als lijdend voorwerp van de hoofdzin; gebruikt altijd een coniunctivus [110]

recipiendus sit

gerundivum van verplichting

(an) tibi … sit

letterlijk staat er: (of) door jou iemand in vriendschap moet worden ontvangen

Cum placuerit fieri, toto illum pectore admitte; tam audaciter cum illo loquere quam tecum.

Nadat je hebt besloten dat het gebeurt, laat hem toe met heel je hart; spreek zo vrijmoedig met hem als met jezelf.

Cum placueritconi pf pv fieriACI,

bijzin

bijwoordelijke bijzin van oorzaak [37]; maar er is ook een volgordelijk en dus temporeel verband (“eerst dit, dan dat”)

[cum] placuerit

< placēo (placēre), behagen, als er mihi of tibi bij staat, wordt dat mij/jou bevalt = ik/jij besluit; hier kun je tibi erbij denken

Je kunt de vorm placuerit op twee manieren lezen:

·     als indicativus futuri exacti – jij zult hebben besloten; dan is cum + indicativus wanneer[4]

·     als coniunctivus perfecti – dat jij hebt besloten; dan is cum + coniunctivus nadat[5]

In de vertaling hierboven is placuerit op de tweede manier gelezen[6]. Qua inhoud is het meer dan een pure temporele bijzin. Er is ook een causaal verband[7].

fieri

een infinitivus: gebeuren, worden; is deel van een onvolledige ACI waar de “A” is weggelaten

De bedoeling is natuurlijk dat besloten is dat iemand je vriend kan worden. Dus je kunt er eumACI amicum4s fieriACI van maken (dat hij je vriend wordt). Of je laat het ook open. Alleen moet je er in het Nederlands danwel een paar extra woorden aan toevoegen: dat dat gebeurt.

toto● illum4s lijd pectore5s ● admitteimp pv;

hoofdzin 1

pectore

ablativus instrumenti (met)

tam audaciterBW cum illo5s loquereimp quam tecum.

hoofdzin 2

tam … quam …

zo … als …

loquere

< loquor, spreken; een deponens. Hier de imperativus (spreek!) die, omdat het een deponens is, een passieve imperativus is, maar wél actief vertaald wordt. Verwarrend is dat zo’n passieve imperativus dezelfde vorm heeft als een actieve infinitivus (wat het dus hier niet kan zijn omdat loquor een deponens is…).

3

Tu quidem ita vive ut nihil tibi committas nisi quod committere etiam inimico tuo possis;

Jíj moet zo leven, dat je jezelf niets toevertrouwt behalve wat je ook aan je vijand kan toevertrouwen.

Tu quidem ita viveimp

hoofdzin

quidem

na een persoonlijk voornaamwoord is quidem meestal benadrukkend; dan niet vertalen en “jij” benadrukken door een accent (jíj) of iets als zeker toevoegen: jij zeker

ita

in combinatie met de ut-bijzin heeft ita hier een beperkende betekenis: “leef alleen maar zo, dat …”

tu vive

In het Nederlands laat een gebiedende wijs zich lastig met “jij” verbinden; dan maar met moeten vertalen.

ut nihil4s lijd tibi3s committasconi pv nisi

bijzin 1

consecutieve bijzin [77]

committas

< committo (commitere), toevertrouwen; de vertaling met toevertrouwen is naar mijn bescheiden mening onduidelijk. Zie voetnoot [8] voor een discussie.

Een alternatieve vertaling zou zijn: “[…] dat je jezelf niet inlaat met iets [behalve met iets wat je ook aan je vijand kunt toevertrouwen.]”

nisi

behalve;

·     vergelijkt hier twee zaken: aan de ene kant nihil en aan de andere kant de hele bijzin “quod …”; lees het als “niets behalve dit”, waarbij de quod-zin in de plaats komt van “dit”

·     nisi is daarmee deel van de hoofdzin en leidt niet de bijzin in (nisi = tenzij)[9]

quodlijd committereinf etiam inimico3s tuo3s possisconi pr pv;

bijzin 2 (bij 1)

Merk allereerst op dat er geen komma geplaatst is tussen nisi en quod. Quod leidt echter wel een bijzin in. Dat is een

definiërende betrekkelijke bijzin met quod ([24], [3]); het antecedent is ingesloten, en quod definiëert en nuanceert een weggelaten “iets" nader: niets behalve iets dat … ; in de bijzin is quod het lijdend voorwerp (variant [16])

De bijzin functioneert als tweede lijdend voorwerp in de vergelijking met nisi. Je zou de bijzin kunnen vervangen door “dit”: “niets behalve dit”. [112]

committere

aanvullingsinfinitivus

possis

een coniunctivus

·     Hermaion verklaart deze coniunctivus als de indicatie dat het hier om een definiërende bijzin gaat (zoals we dat ook hierboven hebben beschreven).

·     Eisma ziet er een potentialis in[10]. Daarmee ziet Eisma de bijzin meer in de hoek van een voorwaarde (“alleen vertrouwen als …”; zie voetnoot 9).

sed quia interveniunt quaedam quae consuetudo fecit arcana, cum amico omnes curas, omnes cogitationes tuas misce.

Maar aangezien er sommige dingen zich voordoen die uit gewoonte in het verborgene gebeuren, moet je met je vriend alle zorgen, alle overdenkingen delen.

sed

hoofdzin

quia interveniuntpr pv quaedamond

bijzin 1

bijwoordelijke bijzin met een indicativus; wordt dus als feit geponeerd [61]

interveniunt

< intervenio (intervenire), ertussen komen, tussen beide komen, en, zoals hier, overdrachtelijk, opduiken

quaedam

< quidam, iets, een of ander, onbepaald vnw

quae4p n lijd consuetudoond fecitpf pv arcana4p n,

bijzin 2 bij 1

bijzin met een perfectum; de regel is hier dat als de hoofdzin een algemene waarheid aangeeft, de bijzin vaak een perfectum gebruikt om een soort volgordelijkheid in de tijd (“voortijdigheid”) te suggereren[11];

consuetudo

is het onderwerp; letterlijk: de gewoonte heeft die geheim gemaakt; wij zeggen dat natuurlijk niet zo; je kunt het onpersoonlijk maken en van consuetudo een bijwoord maken: die gewoonlijk in de verborgenheid gebeuren

fecit

de vraag of je het echt als verleden tijd moet vertalen; in het Nederlands zeggen we dat denk ik niet zo

arcana

tweede object bij fecit; facio + dubbele accusativus =  iets maken als; let op: is meervoud en congrueert dus met quae: geheime dingen

cum amico3s (omnes curas, omnes cogitationes tuas)4p lijd misceimp pv.

hoofdzin vervolg

omnes, omnes

anafora

misce

imperativus; hier ook weer beter met moeten te vertalen

Fidelem si putaveris, facies;

nam quidam fallere docuerunt dum timent falli, et illi ius peccandi suspicando fecerunt.

Als jij hem voor een betrouwbaar iemand zult hebben gehouden, zal je hem zo maken;

want sommigen hebben anderen geleerd te bedriegen, omdat ze bang zijn bedrogen te worden, en die geven door hun wantrouwen hen het recht om te zondigen.

Fidelem4s si putaverisfex pv,

bijzin

vooropgeplaatste bijwoordelijke bijzin als voorwaarde van een voorwaardelijke zin; de voorwaarde gebruikt een futurum exactum en dat geeft aan dat deze voortijdig is (aan de voorwaarde moet geheel voldaan zijn, voordat de conclusie optreedt)

fidelem

< fidelis, betrouwbaar; bijv. nw., verzelfstandigd: een betrouwbaar persoon

putaveris

futurum exactum; jij zult hebben gehouden voor; om dat ook zo te vertalen komt wat geforceerd over in het Nederlands. Wij zijn in het Nederlands niet zo precies met de tijden.

Putaveris kan wat de vorm betreft ook een coniunctivus perfecti zijn, maar dat past niet in een voorwaardelijke zin.

faciesfut pv;

hoofdzin

samen met de bijzin een voorwaardelijke zin; hier de conclusie; realis van de toekomst met indicativi in voorwaarde en conclusie [150]

facies

jij zult maken; het idee is “dan zul je hem ook tot een betrouwbaar persoon maken”

namVW quidam1p ond fallereinf docueruntpf pv

hoofdzin a

door nam aan de vorige zin gekoppeld

docuerunt

< doceo (docēre), leren (=onderwijzen), tonen, uitzetten

Er mist een lijdend voorwerp in deze, en de volgende zin. Dat kunt je het beste in de vertaling aanvullen. Als je het weglaat (“hebben geleerd te bedriegen”), krijg je in het Nederlands namelijk het probleem dat er waarschijnlijk gelezen wordt dat ze zélf hebben geleerd te bedriegen. Als je het aanvult kun je dat algemeen doen (“anderen”) of specifiek (“hun vrienden”).

quidam

onb. vnw.

fallere

aanvullingsinfinitivus

dumVW timentindi pr pv falliinf pas ,

bijzin

temporele bijzin; dum is met een indicativus temporeel (terwijl, zolang) of verklarend omdat; hier past dat laatste beter[12] [67]

falli

aanvullingsinfinitivus; passief: bedrogen te worden

et illi1p ond ius4s n lijd peccandi2s gdium suspicandogdium feceruntpf pv.

hoofdzin b

nevengeschikt door et

ius fecerunt

< ius facere, het recht geven

ius peccandi

het recht om te zondigen; zondigen = gerundium (zelfstandig gebruikt werkwoord) in de genitivus (van = om te)

suspicando

door te wantrouwen; gerundium in de ablativus

Quid est, quare ego ulla verba coram amico meo retraham? Quid est, quare me coram illo non putem solum?

Waarom zou ik enig woord achterhouden in het bijzijn van mijn vriend? Waarom zou ik bij hem niet denken dat ik in mijn eentje ben?

Quid1s n ond estpv

hoofdzin 1

Vragende hoofdzin; directe vraag

quid est quare …

wat is, waarom … ? = waarom …? 

quid

vrag. vnw.

quareBW egoond ulla● verba4p ● lijd coram amico5s ●● meo●● retrahamconi pv?

bijzin 1

Afhankelijke vraag als bijzin van de directe vraag; zo’n afhankelijke vraag gebruikt altijd een coniunctivus[13]; de bijzin fungeert als het naamwoordelijk deel van het gezegde van de hoofdzin [130]

verba

meervoud (woorden), maar wij zeggen zoiets in het Nederlands, zeker in combinatie met enig, in het enkelvoud

quare

waarom; adverbium correlativum

coram

heeft een ablativus bij zich

Quid1s n ond estpv

hoofdzin 2

Vragende hoofdzin; directe vraag

quareBW meACI coram illo5s non putemconi pv solum4s?

bijzin 2

zie hierboven bij bijzin 1

putem

Je kunt er op twee manieren naar kijken:

·     puto = denken; en dan meACI solum (esseACI) als ACI: denken dat ik (alleen) ben
Als je het zo ziet, is solum naamwoordelijk deel van het gezegde.

·     puto + dubbele accusativus = iets/iemand beschouwen als: mijzelf beschouwen als alleen

4

Quidam quae tantum amicis committenda sunt obviis narrant, et in quaslibet aures quidquid illos urit exonerant; quidam rursus etiam carissimorum conscientiam reformidant et, si possent, ne sibi quidem credituri interius premunt omne secretum.

Sommigen vertellen aan iedereen die ze tegen komen wat alleen aan vrienden toevertrouwd moet worden, en dumpen in welk oor dan ook alles wat hen dwars zit; anderen weer deinzen terug voor het medeweten van hun meest dierbaren en zijn, als het mogelijk zou zijn, niet eens van plan zichzelf te vertrouwen en verbergen elk geheim te diep.

Quidam1p ond

hoofdzin a

quae1p ond tantumBW amicis3p mew committenda1p gdivum suntpv

bijzin

betrekkelijke bijzin als lijdendvoorwerpszin; ingesloten antecedent: (sommigen vertellen) die dingen, die …= (sommigen vertellen) wat [112]

committenda

gerundivum van verplichting

obviis3p mew narrantpr pv,

hoofdzin vervolg

obviis

< obvius, tegemoet komend; bijvoeglijk naamwoord zelfstandig gebruikt: mensen die ze tegenkomen; iets vrijer vertaald (en zoals we dat in het Nederlands zeggen): iedereen die ze tegenkomen

et in quas●libet aures4p f ●

hoofdzin b

nevengeschikt aan het eerste deel

quidquid4s ond illos4p lijd uritpr pv

bijzin

betrekkelijke bijzin als lijdendvoorwerpszin [11]

quidquid

quidquid = al(les) wat

In het Nederlands behoort “al(les)” bij de hoofdzin (exonerant) en “wat” is het betrekkelijk voornaamwoord van de bijzin.

exonerantpr pv;

hoofdzin  vervolg

exonerant

< exonero (exonerare), ontlasten; in combinatie met oren is dumpen wel een aardige vertaling; als je per se Nederlands wil schrijven, is het erg zoeken naar woorden; letterlijk staat er: zij ontlasten/lossen alles [wat …] in welke oren dan ook  

quidam1p ond rursusBW etiamBW carissimorum2p conscientiam4s lijd reformidantpr pv et,

hoofdzin a

quidam

sommigen; een tweede “sommigen” verwoorden we in het Nederlands met “anderen”

carissimorum

< carissimus, superlativus; bijvoeglijk naamwoord zelfstandig gebruikt: zij die zeer dierbaar zijn

conscientiam

medeweten; letterlijk dus: dat je iets weet van een ander; in dit geval dat je zeer dierbaren iets van jou weten

si possentconi impf pv,

bijzin

korte bijzin; samen met de hoofdzin die volgt een voorwaardelijke zin (als … dan …); hier meer een tussenzinnetje dan een volwaardige voorwaardelijke zin. De coniunctivus duidt op een irrealis (“tegen-feitelijk”). Het imperfectum duidt op een irrealis in het heden.

(ne sibi3s quidem credituri1p pfa) interiusBW premuntpr pv omne● secretum4s n lijd.

hoofdzin b

nevengeschikt

credituri

< crediturus, pfa van credo (credere), vertrouwen: zullende vertrouwen, of: van plan zijnde te vertrouwen; congrueert als nominativus meervoud met het onderwerp (zij) van het werkwoord;

credo (credere) heeft een dativus bij zich (hier: sibi)

ne … credituri

zichzelf niet eens van plan zijnde te vertrouwen = die niet eens van plan zijn zichzelf te vertrouwen = die zichzelf niet eens zouden vertrouwen; het gebruik van zouden is een puur Nederlands ding

interius

bijwoord, comparativus: “nogal van binnen”, inniger, “te innig”

Neutrum faciendum est; utrumque enim vitium est, et omnibus credere et nulli, sed alterum honestius dixerim vitium, alterum tutius.

Geen van tweeën moet gedaan worden; elk van beide immers is een fout, zowel iedereen geloven als niemand, maar ik zou kunnen zeggen dat de ene een eerzamer fout is en de andere een veiliger.

Neutrum4s n ond faciendumgdivum estpv;

hoofdzin a

korte hoofdzin

faciendum est

gerundivum van verplichting; merk op dat het een onzijdige vorm heeft vanwege neutrum

utrumque1s n ond enimBW vitium1s predn estpv,

hoofdzin b

utrumque

< utrimque, elk van twee, beide; -que is hier dus niet “en”

vitium

naamw. deel van het gezegde

et omnibus3p credereinf et nulli3s,

bijstelling

bij utrumque

credere

infinitivus; het werkwoord is hier als zelfs. nw. gebruikt (“nominaal”) en als onderwerp (“iedereen geloven is een fout”); credo regeert een dativus

sed alterumACI honestius4s n ● dixerimconi pf pv vitium4s n ● predn, alterumACI tutius4s n ●.

hoofdzin c

Hoofdzin met twee ACI’s waarvan esse is weggelaten: laat ik zeggen, dat de ene … is en de ander … is

vitium

naamwoordelijk deel van het gezegde (esse); bij beide ACI’s

honestius, tutius

beide comparativi onzijdig, van de bijv. nw. honestus en tutus; congruerend met vitium, dus ook deel van het naamwoordelijk deel van het gezegde

honestius

< honestus, eerzaam, niet: eerlijk

dixerim

perfectum coniunctivus in een hoofdzin: coniunctivus potentialis van het heden[14]: ik zou kunnen zeggen

5

Sic utrosque reprehendas, et eos qui semper inquieti sunt, et eos qui semper quiescunt.

Zo moet je beide soorten mensen afkeuren, zowel hen die altijd onrustig zijn, als hen die altijd rustig zijn,

Sic utrosque4p lijd reprehendasconi pv,

hoofdzin

met een coniunctivus adhortativus en een dubbele, nevengeschikte (et … et …) bijstelling (bij utrosque)

utrosque

< utrumque, beide (van twee); loopt vooruit of de twee keer eos; pas als je bijzinnen leest die bij eos staan, weet je dat het over mensen gaat, meer specifiek: groepen mensen;

als utrosque over groepen mensen gaat, vertaal je beide en niet beiden;

utrosque is een meervoud omdat het zich richt naar eos[15]

et eos4p

bijstelling

bijstelling[16] bij utrosque

quiond semper inquietipredn suntpv,

bijzin 1

betrekkelijke bijzin met uitgedrukt antecedent bij de eerste eos; qui is het onderwerp van de bijzin ([1] variant [13])

et eos4p

bijstelling vervolg

quiond semper quiescuntpv.

bijzin 2

betrekkelijke bijzin bij de tweede eos ([1] variant [13])

Nam illa tumultu gaudens non est industria sed exagitatae mentis concursatio, et haec non est quies quae motum omnem molestiam iudicat, sed dissolutio et languor.

Want die eerstgenoemde soort, die van gekrakeel houdt, dat is geen ijverige inspanning maar het rondrennen van een opgejaagde geest, en die laatstgenoemde soort, die elke beweging als moeite kwalificeert, dat is geen rust maar slapheid en luiheid.

Nam illa1s f ● tumultu5s m gaudensppa ● non estpv industria1s f ● predn sed exagitataeppp ●● mentis2s ●● concursatio1s f predn,

hoofdzin

met twee nevengeschikte delen (… et …)

Deze zin beschrijft abstracte zaken met eigenschappen van personen (personificatie). In het Nederlands ben je misschien geneigd, vanwege gaudens, om de zin echt persoonlijk te maken: “Iemand die houdt van gekrakeel is niet ijverig maar heeft een onrustige geest …”. Maar dat staat er niet: de qualificaties (industria, concursatio, quies, …) zijn zelfstandige naamwoorden, geen bijvoeglijke naamwoorden. En ze zijn het onderwerp van de zin.

gaudens

ppa van gaudeo, zich verheugen; gaudeo + ablativus = zich verheugen over; bij niet levende zaken kun je houden van gebruiken, zoals in “een boom houdt van licht”

illa, haec (verderop)

< ille en hic

ille = dat, en hic = dit; “dat” is “ver weg” en “dit” is “dichtbij”; vandaar dat ille staat voor “het eerstgenoemde” en hic voor “het laatstgenoemde”.

illa

het grammaticaal onderwerp: illa est = het eerstgenoemde is

Illa verwijst inhoudelijk terug naar de eerste eos, een mannelijk meervoud. In het Latijn richt illa zich, zoals je ziet, echter naar industria, een vrouwelijk woord in het enkelvoud. In het Nederlands kan dat niet en moet je het meervoud overnemen van eos. En dat vereist dan een andere vertaling van industria en concursatio.

Letterlijk, met een enkelvoud en zich richtend naar industria en concursatio: “Want dat eerstegenoemde dat zich verheugt over gekrakeel, is geen ijverige inspanning maar […].”

Hierboven is de letterlijke vertaling opgeschreven.

Beter aansluitend in het Nederlands bij eos (hen): “Want die eerste groep, die van gekrakeel houdt, is niet ijverig bezig, maar rent rond met een opgejaagde geest.”

industria, concursatio

naamwoordelijk deel van het gezegde

et haec1s f ● ond non estpv quies● predn

hoofdzin

tweede deel van de hoofdzin

haec

Zie de uitleg hierboven bij illa.

Letterlijk: “en het laatstgenoemnde, dat elke beweging als moeite kwalificeert, is geen rust maar slapheid en luiheid”.

Beter aansluitend bij het tweede eos: “en die tweede groep, die elke beweging als moeite kwalilficeert, laat geen rust zien, maar slapheid en luiheid.”

quies

naamwoordelijk deel van het gezegde

quae1s f ond motum4s ● lijd omnem● molestiam4s iudicatpr pv,

bijzin

betrekkelijke bijzin met antecedent haec ([1] variant [13])

iudicat

indicativus, dus de uitspraak wordt als een algemene waarheid geponeerd; met een dubbele accusativus: iets beoordelen als

sed dissolutio1s f et languor1s m.

dissolutio, languor

naamwoordelijk deel van het gezegde

languor

merk op dat haec (vrouwelijk) zich richt naar het eerste woord van de twee, dissolutio (ook vrouwelijk) en niet naar het tweede, languor (mannelijk)

6

Itaque hoc quod apud Pomponium legi animo mandabitur: 'quidam adeo in latebras refugerunt ut putent in turbido esse quidquid in luce est'.

Dus houd dit in gedachten, wat ik bij Pomponius heb gelezen: “Sommigen zijn zozeer in hun schuilplaatsen gevlucht, dat ze denken dat alles, wat in het licht is, in onrust is.

ItaqueBW hoc4s n ond

hoofdzin

hoc

verwijst vooruit naar het citaat van Pompenius

quod4s n lijd apud Pomponium4s legipf indi pv

bijzin

feitelijke betrekkelijke bijzin met uitgedrukt antecedent (hoc, quod = “dit, dat …”); quod is lijdend voorwerp in de bijzin ([1] variant [16])

animo3s mandabiturindi fut pas pv :

hoofdzin vervolg

mandabitur

een indicativus, futurum en passief: zal toevertrouwd worden [aan de geest]

In het Nederlands klinkt dat vreemd, een toekomende tijd op deze plek. Wij willen een gebiedende wijs zien, of iets met moeten. In het Latijn had je hier misschien wel een coniunctivus adhortativus verwacht.

animo mandabitur

animo mando = aan de geest toevertrouwen = inprenten

Als je toch iets met geest (animus) wilt vertalen, kun je in gedachten houden gebruiken

'quidam1p ond adeoBW in latebras4p refugeruntpf pv

hoofdzin vervolg

Dit deel van de hoofdzin is in de directe rede en is een bijstelling bij het eerdere hoc. Je zou kunnen vertalen: “Hou dit in gedachten, namelijk ‘sommigen vluchtten in hun schuilplaatsen ….’”. Maar houd wel de directe rede in stand. Dus zeg niet: “Hou dit in gedachten, namelijk dat sommigen in hun schuilplaatsen vluchtten …”.

adeo … ut …

zozeer … dat …

ut putentconi pv in turbido5s esseACI

bijzin 1

bijwoordelijke, consecutieve bijzin (van gevolg, zodat)

turbido

< turbidum, onrust; turbido is hier een zelfstandig naamwoord, niet een vorm van het bijvoeglijke naamwoord turbidus.

·     Hermaion[17] interpreteert esse als koppelwerkwoord; dan betekent de zin dat die dingen die je in het licht ziet onrustig zijn; in turbido is naamwoordelijk deel van het gezegde; de vertaling hierboven volgt deze interpretatie

·     Eisma interpreteert esse als zelfstandig werkwoord (zijn = bestaan) en vertaalt in turbido als “in het donker”[18]; dan vertaal je “dat in het donker is (=bestaat) alles wat in het licht is (=bestaat)”.

esse

de “I” van een ACI; geen aanvullingsinfinitivus bij putent; de “A” wordt gevormd wordt door de bijzin met quidquid[19].

quidquidond in luce5s estpv'.

bijzin 2

bij bijzin 1; de zin is de subjectsaccusativus van die ACI [140]

quidquid

… al, wat …; in het Nederlands hoort “al” bij de hoofdzin (hier bij bijzin 1) en “wat” leidt de bijzin in (hier bijzin 2).

Inter se ista miscenda sunt: et quiescenti agendum et agenti quiescendum est.

Deze zaken moeten gecombineerd worden: er moet zowel door een rustige mensen gehandeld worden als door bezige mensen gerust worden.

Inter se● ista4p n ● ond miscenda● suntpv:

hoofdzin

hoofdzin met een gerundivum van verplichting

inter se miscenda

moeten onderling gemengd worden = moeten gecombineerd worden

illa

verwijst terug naar het voorgaande, maar in het voorgaande staat geen duidelijk grammaticaal antecedent

et quiescenti3s ppa agendumgdivum et agenti3s ppa quiescendumgdivum estpv.

hoofdzin

met twee nevengeschikte delen

quiescenti

< quiescens, “de rustende”; dativus auctoris (zie hieronder)

Het is een kwestie van interpretatie of je het werkwoord met rusten of met zich rustig gedragen vertaalt.

De vrijheid is in de bovenstaande vertaling genomen om de bedoeling met een meervoud te verwoorden.

agenti

< agens, “de handelende”; dativus auctoris (zie ook hieronder)

De vrijheid is in de bovenstaande vertaling genomen om de bedoeling met een meervoud te verwoorden.

agendum, quiesendum

-um: onpersoonlijk: er moet gehandeld/gerust worden; door wie staat in de dativus auctoris. Gerundivum van verplichting.

Je kunt passief vertalen (“er moet gehandeld worden door diegene die zich rustig gedraagt”), of actief (“hij die zich rustig gedraagt moet handelen”).

Cum rerum natura delibera: illa dicet tibi et diem fecisse se et noctem. Vale.

Ga bij de natuur te rade: zij zal je zeggen dat zij zowel de dag als de nacht heeft gemaakt. Gegroet.

CumVZ rerum2p natura5s f deliberaimp pv:

hoofdzin

met een imperativus

cum natura

cum is hier het voorzetsel: met de natuur. Dus natura is geen nominativus of onderwerp.

cum … delibera

delibero cum = overleggen met; dus er staat letterlijk: overleg met de natuur; dat kun je zo vertalen, dan respecteer je de stijlfiguur (personificatie); of je vertaalt het iets minder expliciet: raadpleeg de natuur; of, als variant waar je toch een voorzetsel gebruikt: ga bij de natuur te rade

natura rerum

de natuur der dingen = de natuur

illa1s f ond dicetfut pv tibi3s mew et diem4s fecisseACI seACI et noctem4s.

hoofdzin

met een ACI

diem, noctem

objecten bij fecisse

6.1

Intellego, Lucili, non emendari me tantum sed transfigurari; nec hoc promitto iam aut spero, nihil in me superesse quod mutandum sit.

Ik begrijp, Lucilius, dat ik niet alleen beter word, maar zelfs anders; en toch beloof ik je het volgende niet langer, of verwacht ik, dat er niets in mij over is dat veranderd moet worden.

1

Intellegopv, Luciliv, non emendariACI meACI tantum sed transfigurariACI;

hoofdzin 1

Hoofdzin met twee ACI’s met passieve infinitivi

Lucilli

Van een woord op -us is de vocativus normaal gesproken -ĕ: dominus, dominĕ. Maar bij woorden op -ǐus is de vocativus -ī.

non tantum … sed

niet alleen … maar; in het Nederlandse moeten we er “ook” er aan vastplakken

emendari

passieve infinitivus, verbeterd worden, (moreel) beter worden; hier dat laatste

transfigurari

passieve infinitivus, veranderd worden; een beetje losser vertaald: anders worden, een ander mens worden

nec hoc4s n lijd promittopv iam aut speropv, nihilACI in me4s superesseACI.

hoofdzin 2/3

Twee hoofdzinnen want twee persoonsvormen (promitto, spero). Maar ze delen de eropvolgende ACI (nihil superesse).

De ACI wordt als indirecte rede beschouwd.

nec

en niet; na een bevestigende zin zoals hier: maar niet, toch niet

hoc

verwijst vooruit naar de ACI (nihil … superesse); je kan het als voorlopig lijdend voorwerp zien

iam

met een ontkenning (hier: nec): niet langer, niet meer

nihil …

er staat er een komma voor nihil maar er begint geen bijzin; de ACI is deel van de hoofdzin, al vertalen wij de ACI natuurlijk wel als een bijzin; de ACI is in appositie met hoc

nihil

In het Latijn een zelfst. nw. (onzijdig; niet verbuigbaar; alleen nominativus en accusativus). In het Nederlands wordt “niets” als onbepaald voornaamwoord beschouwd.

quod1s n mutandumgdivum sitpv

bijzin

definiërence betrekkelijke bijzin bij de ACI; zo’n bijzin gebruikt een coniunctivus die dan als indicativus wordt vertaald [24]

Maar het is ook een bijzin van een ACI en een ACI wordt als indirecte rede beschouwd. Bijzinnen in de indirecte rede gebruiken altijd in een coniunctivus, die ook niet vertaald wordt [12]

quod

betrekkelijk vnw met nihil als antecedent; dus niet vragend om een indirecte vraag in te leiden (direct: “Wat moet veranderd worden?”)

[quod mutandum] sit

(wat veranderd) moet worden; “moet” volgt uit het gerundivum, niet omdat sit een coniunctivus is.

Quidni multa habeam quae debeant colligi, quae extenuari, quae attolli?

Waarom kan ik niet veel eigenschappen hebben die bijeengebracht moeten worden, die afgezwakt, die versterkt moeten worden?

Quidni multa4p n lijd habeamconi pv

hoofdzin

directe vraag met een coniunctivus potentialis (kunnen)

quidni

waarom niet; regeert een coniunctivus potentialis

multa

< multus, veel; verzelfstandigd: veel dingen/zaken

quaeond debeantconi pv colligiinf,

bijzin (3x)

drie specificerende betrekkelijke bijzinnen [24]

Daarom al zouden de bijzinnen een coniunctivus gebruiken. Maar het zijn ook bijzinnen bij een hoofdzin die zelf een coniunctivus gebruikt (attractie). En dan gebruikt de bijzin ook een coniunctivus.

debeant

wordt in de volgende bijzinnen niet herhaald

quaeond extenuariinf,

quae … (3x)

tricolon, anafora, asyndeton

quaeond attolliinf?

Et hoc ipsum argumentum est in melius translati animi, quod vitia sua quae adhuc ignorabat videt; quibusdam aegris gratulatio fit cum ipsi aegros se esse senserunt.

En het volgende is juist het bewijs van een geest die in iets beters veranderd is, namelijk dat die zijn eigen gebreken ziet die hij tot dan toe niet kende; een gelukwens komt sommige zieken toe, wanneer zij zelf gemerkt hebben dat zij ziek waren.

Et hoc1s n ● ond ipsum● argumentum1s predn estpv in melius4s n translati2s ppp ● animi2s ●,

hoofdzin

in melius

in melius, in iets beters; melius =  comparativus van bonus, accusativus onzijdig en dan zelfstandig gebruikt; voorzetselbepaling bij translati

translati

< translatus, ppp van transfero (transferre)

animi

bij argumentum

quodVW vitia4p n ● lijd sua●

bijzin 1

bijzin als onderwerpszin in appositie bij hoc [135]; de bijzin kun je als “vervanging” gebruiken voor hoc

quod

verklarend: namelijk dat, gezien het feit dat

Je kunt de zin ook vertalen met “[En] het feit dat een geest zijn eigen gebreken ziet, is een bewijs van …”

Merk op dat quod geen onderwerp of lijdend voorwerp is van de bijzin. De bijzin is geen betrekkelijke bijzin.

quae4p n lijd adhuc ignorabatpv

bijzin 2

betrekkelijke bijzin bij vitia; met indicativus ([1] variant [16])

quae

antecent is vitia

videtindi pv;

bijzin 1 vervolg

videt

onderwerp slaat terug op animi

quibusdam● aegris3p ● gratulatioond fitindi pv

hoofdzin

fit

< facio (facere), maken, doen; de passieve vorm: het/hij/zij wordt gedaan/gemaakt

gratulatio fit

letterlijk: dankzegging wordt gedaan = dank komt toe

cum ipsiond aegros4p predn seACI esseACI senseruntindi pf pv.

bijzin

temporele bijwoordelijke bijzin met cum en indicativus [35 ]

cum

het voegwoord; met een indicativus: temporeel (wanneer) of iteratief (telkens wanneer)

se esse

ACI bij een werkwoord van zintuigelijke waarneming (senserunt)

aegros

predicaatsnomen (naamwoordelijk deel van het gezegde) bij se esse; het richt zich dan naar het onderwerp (se); dat staat in een ACI in de accusativus, dus vandaar dat aegros ook accusativus is.

6.2

Cuperem itaque tecum communicare tam subitam mutationem mei; tunc amicitiae nostrae certiorem fiduciam habere coepissem, illius verae quam non spes, non timor, non utilitatis suae cura divellit, illius cum qua homines moriuntur, pro qua moriuntur.

Ik had dus met jou willen spreken over mijn zo plotselinge verandering; dan zou ik een zekerder vertrouwen in onze vriendschap hebben kunnen krijgen, in zo’n echte die noch door hoop, nog door vrees, noch door eigenbelang verscheurd wordt, in zo een met welke mensen sterven, waarvóór ze sterven.

Cuperemconi impf pv itaque te5scum communicareinf tamBW subitam4s ● mutationem4s f ● mei2s;

hoofdzin

coniunctivus met een imperfectum in de hoofdzin: irrealis in het heden (zou, had)

communicare

aanvullingsinfinitivus

mutationem

object bij communicare (de verandering bespreken)

mei

genitivus van het bezittelijk voornaamwoord meus, mijn; genitivus obiectivus (net als in amor patris2s = de liefde voor de vader): de verandering “voor” mij = de verandering die mij overkomt;  we vertalen het simpelweg wel gewoon met mijn verandering

tam

bij subitam

tunc amicitiae2s ● nostrae● certiorem●● fiduciam4s ●● habereinf coepissemconi pqpf pv, illius● verae●

hoofdzin

gekoppeld met tunc aan de vorige hoofdzin; dan zou ik …; coepissem: irrealis van het heden

coepissem

< coepisse (infinitivus van het perfectum), begonnen te zijn;

[tunc] coepissem = [dan] zou ik begonnen zijn;

coepisse is “beginnen maar nog niet eindigen”

[fiduciam] habere coepissem

ik zou begonnen te zijn vertrouwen te hebben; dus hij heeft geen vertrouwen, want hij zou alleen maar beginnen vertrouwen te krijgen; maar hij is zelfs nog niet begonnen (coniunctivus irrealis); en dat laatste komt in de vertaling tot uitdrukking in “hebben kunnen krijgen”

amicitae, illius verae

amicitiae is een genitivus vanwege fiducia (vertrouwen in);

dat geldt ook voor illius verae: [vertrouwen in] zo’n echte

illius verae

bijstelling bij amicitiae

fiduciam

object bij habere: vertrouwen te hebben; dus fiduciam habere is geen ACI, fiduciam is niet het onderwerp van habere.

quam4s f lijd non spesond, non timorond, non utilitatis2s ●● suae●● curaond divellitpr pv,

bijzin

betrekkelijke bijzin bij illius

quam

slaat terug op amicitiae, dus niet op fiduciam

Niet in verwarring raken omdat fidiciam en quam allebei een accusativus vrouwelijk zijn. Quam is in de bijzin een accusativus omdat het lijdend voorwerp is, maar dat wil niet zeggen dat het “congrueert” met fiduciam als “lijdend voorwerp” (object is het juiste woord) bij habere.

… spes, … timor, … cura

drie onderwerpen in een opsomming; tricolon

non, non, non

anafora, asyndeton

utilitatis suae cura

bezorgheid om zijn eigen voordeel = eigenbelang; genitivus obiectivus

quam [non] spes devellit

die de hoop [niet] verscheurt

In het Nederlands is het in zo’n formulering niet duidelijk wat het onderwerp en wat het lijdend voorwerp is (wat verscheurt wat?). Dat los je op door de zin in het Nederlands passief te maken.

illius2s ●

hoofdzin vervolg

een tweede bijstelling bij amicitiae

ilius …, illius …

asyndeton

cumVZ qua5s f hominesond moriunturpr pv,

bijzin 2

betrekkelijke bijzin bij het tweede illius [17]

cum qua

cum is voorzetsel, qua is het betrekkelijk vnw van de bijzin: met dewelke = waarmee; qua slaat via illius terug op amicitae, vandaar de vrouwelijke vorm

pro qua5s f moriunturond.

bijzin 3

tweede betrekkelijke bijzin bij het tweede illius [17]

pro qua

qua is weer het betrekkelijk vnw van de bijzin: voor dewelke = waarvoor; qua slaat ook weer via illius terug op amicitae

6.3

Multos tibi dabo qui non amico sed amicitia caruerint: hoc non potest accidere cum animos in societatem honesta cupiendi par voluntas trahit. Quidni non possit? sciunt enim ipsos omnia habere communia, et quidem magis adversa.

ik kan je velen noemen die geen vriend hebben ontbeerd maar vriendschap; dat kan niet gebeuren wanneer een gelijke intentie mensen samenbrengt om eerzame dingen te wensen. Waarom kan dat niet? Ze weten immers dat juist zij alles gemeenschappelijk hebben, ook zeker de meer ongunstige zaken.

Multos4p m lijd tibi3s mew dabofut pv

hoofdzin

multos

< multi (velen) < multus, veel; multos dabo = ik zal veel mensen geven = ik zal veel namen van mensen geven = ik zal velen noemen; metonymia (concretum pro abstracto)

dabo

futurum: ik zal [je] geven; maar om het echt met “zullen” te vertalen, klinkt niet goed; met “kunnen” klinkt beter; misschien is de strekking zoiets als “ik zal je nog wel eens bij gelegenheid de namen noemen van hen die …”.

quiond non amico5s sed amicitia5s caruerintconi pf pv:

bijzin

betrekkelijke definiërende bijzin; daarom een een coniunctivus [25]

Zo’n definiërende bijzin herken je omdat het antecedent “ongedefinieerd” is. Multos, velen: ja, wie dan? Er zijn zoveel mensen… Nee, mensen die …

amico, amicitia

ablativus vanwege careo, missen

hoc4s n ond non potestpr pv accidereinf

hoofdzin

aansluiting met de vorige hoofdzin door hoc, dat

accidere

aanvullingsinfinitief

cumVW animos4p lijd (in societatem4s honesta4p n cupiendi2s gdium) par● voluntasond ● trahitpr pv.

bijzin

voegwoord cum met indicativus[20] [38]

voluntas

wil, verlangen, maar ook bedoeling, intentie; is een nominativus en het onderwerp

par

is een bijvoeglijk naamwoord; congrueert met voluntas

cupiendi

gerundium  constructie: [in societatem honesta] cupiendi  = [in een verbond] van [eervolle zaken] te wensen = […] om[…]  te wensen[21] 

Cupiendi hoort bij societatem (een verbond “met het doel” iets eervols te doen), niet bij animos (“mensen die iets eervols willen doen”).

honesta

object bij cupiendi

letterlijk

Letterlijk staat er: “wanneer een gelijke wil geesten trekt in een verbond om …”

Dat moeten we in het Nederlands natuurlijk anders zeggen, bijvoorbeeld: “wanneer een gelijke intentie (=voluntas) mensen (=animos) samenbrengt (samen = societatem) om …”

En dan: honesta cupiendi is letterlijk: “om eerzame zaken te willen”. Dat kun je vlotter zeggen met bijvoorbeeld: “het moreel goede na te streven”[22]

Quidni non possitconi pv?

hoofdzin

met een coniunctivus deliberativus of potentialis[23]; de vertaling : waarom kan dit niet …?

sciuntpr pv enim ipsosACI omnia4p n ● habereACI communia●, etBW quidemBW magisBW adversa●.

hoofdzin

met een ACI (zij weten dat …)

omnia

object bij habere

communia

predicatief vertalen: dus niet “dat zij alle gemeenschappelijke zaken hebben”, maar dat zij alle zaken gemeenschappelijk hebben

quidem

verklarend: namelijk

magis adversa

net als et en quidem is magis ook een bijwoord;

Je kunt magis op twee manieren verbinden

·     alleen bij adversa[24]: en zeker de meer ongunstige zaken
In dit geval lees je adversa als het bijvoeglijk naamwoord (adversus, ongunstig) is, en niet het zelfstandig naamwoord (adversum, tegenslag)[25]; als je het zo leest, moet je omnia weer bij adversa lezen. Je mag adversa natuurlijk wel met het zelfstandig naamwoord vertalen (ongunstige zaken = tegenslag), want dat loopt wat beter.

·     bij de hele zin: en wel het meest tegenspoed
Dan betrek je magis op habere communia[26].

et … adversa

bijstelling bij omnia[27]

Concipere animo non potes quantum momenti afferre mihi singulos dies videam.

Je kunt niet begrijpen hoeveel vooruitgang ik iedere dag mij zie brengen.

Concipereinf animo5s non potesindi pr pv

hoofdzin

concipere animo

met je verstand begrijpen = begrijpen

(quantum momenti2s) afferreACI mihi3s singulos4p ● dies4p ● ACI videamconi pv.

bijzin

Betrekkelijke bijzin met ingesloten antecendent (quantum momenti) dat object is van een ACI (adferre dies).

Hieronder staat de structuur uitgelegd. Je hoeft dat niet per se te begrijpen om de zin te kunnen vertalen omdat de Nederlandse volgorde, afgezien van de ACI, de Latijnse redelijk volgt.

Structuur

·     De kern van de bijzin is videam adferrreACI diesACI: “ik zie dat de dagen […] brengen”.

·     Quantum hoort niet bij videam, maar is object bij de ACI.

·     Je ziet dus niet “hoeveel”, je ziet “de dagen”. En de dagen brengen “quantum momenti”: “hoeveel vooruitgang ik zie de dagen brengen”

·     Quantum is het relativum dat de bijzin aan de hoofdzin koppelt. Maar er staat geen antecedent in de hoofdzin; het is een bijzin met ingesloten antecedent.

·     Je kan het antecedent naar de hoofdzin brengt en dan wordt het iets als: “Je kunt de mate van voortgang niet begrijpen die ik iedere dag mij zie brengen.”

·     De kern van de zin is overigens geen vraag[28] maar een mededeling of, dat past beter in de context, een uitroep: Hoeveel vooruitgang brengt elke dag mij! Iets vlotter geformuleerd in het Nederlands: Wat een vooruitgang brengt elke dag mij!

·     In een ACI geformuleerd, met video, maar nog wel als een zelfstandige zin, wordt het dan: “Video tantum momenti […] dies”: Ik zie dat elke dag mij zoveel vooruitgang brengt.

·     Nu is deze zin vervolgens afhankelijk gemaakt van concipere non potes (je kunt niet begrijpen, hoeveel …).

quantum

hier een zelfstandig naamwoord (hoe groot, hoeveel), hier als relativum gebruikt

dies adferre mihi

de dagen brengen mij

videam

coniunctivus obliquus vanwege de indirecte rede (die een gevolg is van de ACI).

6.4

'Mitte' inquis 'et nobis ista quae tam efficacia expertus es.'

“Stuur ons”, zeg je, “die zaken ook die jij als zo effectief ervaren hebt.”

'Mitteimp' inquispv 'etBW nobis3p mew ista4p n lijd

hoofdzin

directe rede

quae4p n lijd tam efficacia4p n expertus espv.'

bijzin

betrekkelijke bijzin met indicativus bij ista

expertus es

aangezien experior een deponens is, actief vertalen: jij hebt ervaren, en niet passief (“jij bent/was ervaren”)

efficacia

< efficax, efficacis, effectief; niet van efficacia, -ae, effectiviteit; predicatief vertalen

Ego vero omnia in te cupio transfundere, et in hoc aliquid gaudeo discere, ut doceam; nec me ulla res delectabit, licet sit eximia et salutaris, quam mihi uni sciturus sum.

Ik wil echt al die zaken op jou overdragen, en hierin vind ik vreugde om (zelf) iets te leren, namelijk om (het weer een ander) te leren; en geen enkel ding, dat ik voor mij alleen te weten ga komen, zal mij boeien, ook al is het buitengewoon heilzaam.

Egoond vero omnia4p n lijd in te4s cupiopv transfundereinf,

hoofdzin 1

transfundere

aanvullingsinfinitivus

et in hoc5s n aliquid4s n gaudeopv discereinf,

hoofdzin 2

in hoc

in dit = om deze reden

aliquid

object bij discere

discere

aanvullingsinfinitivus

ut doceamconi pv;

bijzin

bijwoordelijke bijzin van doel met in de hoofdzin een correlatief (in hoc)[29] [52]

nec me4s lijd ulla● res1s f ● ond delectabitfut pv,

hoofdzin

licet sitconi pv eximia● et salutaris●,

bijzin 1

bijwoordelijke bijzin van toegeving (concessief) met coniunctivus [80]

eximia et salutaris

letterlijk te vertalen als twee losstaande eigenschappen: buitengewoon en heilzaam; maar op basis van de context en de betekenis van de woorden kun je ze ook interpreteren als één eigenschap: buitengewoon heilzaam

quam4s f lijd mihi3s ● mew uni● scituruspfa sumpv.

bijzin 2

betrekkelijke bijzin bij res [1, variant 16]

uni

de dativus van unus, alleen; mihi uni = voor mij alleen

sciturus sum

pfa; een pfa vertaal je vaak met van plan zijn om; dat kan hier, maar de letterlijk betekenis is ik ben zullende te weten, en dat kan hier ook prima.

Si cum hac exceptione detur sapientia, ut illam inclusam teneam nec enuntiem, reiciam: nullius boni sine socio iucunda possessio est.

Als wijsheid (mij) gegeven zou worden met dit voorbehoud, namelijk dat ik die (in mijzelf) opgesloten houd en niet uitspreek, zou ik die weigeren: het bezit van iets goeds is niet aangenaam zonder een maatje.

Si cumVZ hac● exceptione5s f ● deturconi pr pas pv sapientia1s f ond,

bijzin 1 “als”

voorwaardelijke zin van algemene aard met een potentialis van het heden met praesens coniunctivus [145]

Dit is de voorwaarde van de zin; werkwoord in de coniunctivus; coniunctivus in zowel hoofdzin als bijzin; vertalen met “zou”

cum exceptione

Door de woorden “met dit voorbehoud […] dat” wordt de inhoud van de voorwaarde van deze si-zin doorgeschoven naar de ut-bijzin.

ut illam4s f lijd inclusamppp 4s f teneamconi pr pv nec enuntiemconi pr pv,

bijzin 2

bij de voorwaarde (bijzin 1) – finale bijwoordelijke bijzin: de wijsheid wordt gegeven om voor zichzelf gehouden te worden

illam

vrouwelijk vanwege exceptione

inclusam

< inclusus, ppp van includo (includere), opsluiten; niet bijvoeglijk, want waarbij dan? niet bij illam want dat is een voornaamwoord en geen zelfstandig naamwoord; hier predicatief gebruikt: “ik houd die (als) opgesloten”;

vrouwelijk vanwege exceptione

nec

en niet; er staat niet nec … nec (noch … noch), en je kan ook niet noch vertalen

reiciamconi pr pv:

hoofdzin – “dan”

de conclusie van de voorwaardelijke zin

reiciam

grammaticaal kan dit zowel een futurum als een coniunctivus zijn; maar de gebruikte constructie in deze voorwaardelijk zin (“algemeen minder levendig”) is met zowel een coniunctivus in de hoofd- als bijzin.

nullius● boni2s ● sine socio5s iucunda●● predn possessioond ●● estpv.

hoofdzin

nullius boni […]

niets goeds [is aangenaam]; het Nederlands loopt wat vlotter als je de ontkenning naar iucunda verplaatst: iets goed […] is niet aangenaam

iucunda

predicatief: het bezit is [niet] aangenaam; de niet “het aangename bezit”

6.5

Mittam itaque ipsos tibi libros, et ne multum operae impendas dum passim profutura sectaris, imponam notas, ut ad ipsa protinus quae probo et miror accedas.

Ik zal je dus de boeken zelf sturen, en opdat je niet veel moeite besteedt terwijl je overal jaagt op de nuttige zaken, zal ik aantekeningen plaatsen, zodat je meteen tot die zaken toegang hebt die ik goed vind en bewonder.

Mittamfut pv itaque ipsos● tibi3s mew libros4p lijd, et

hoofdzin a

Hoofdzin met twee nevengeschikte delen verbonden door et.

mittam

kan een futurum of een coniunctivus zijn; met een ik-vorm ontlopen de betekenissen “ik zal” (futurum) en “laat ik” (coniunctivus adhortativus) elkaar nauwelijks. Gezien de context – Lucilius moet met de boeken aan de slag – is kennelijk het futurum bedoeld: Seneca zal de boeken echt sturen.

ne multum4s n lijd operae2s impendasconi pv

bijzin 1

vooropgeplaatste bijwoordelijke bijzin, ontkennend en finaal, bij het tweede gedeelte van de zin (imponam …) [54]

operae

< opera; genitivus partitivus: multum operae = “veel van werk” = veel werk

impendas

coniunctivus; een futurum zou impendes zijn

dum passim profutura4p n lijd sectarisindi pr pas pv  ,

bijzin 2

bij bijzin 1; zuiver temporele bijzin in de indicativus met dum (zolang)  [48]

profutura sectaris

Seneca bedoelt “terwijl je in de boeken zelf op zoek moet gaan naar de nuttige passages”

sectaris

< sector (sectari), een deponens

imponamfut pv notas4p lijd,

hoofdzin b

ut ad ipsa4p n protinusBW accedasconi pv

bijzin

consecutieve bijwoordelijke bijzin met ut (zodat) [70]

ipsa

slaat terug op profutura en daarom onzijdig meervoud

quae4p n lijd proboindi pr pv et mirorindi pr pv.

bijzin

betrekkelijke bijzin bij ipsa [1, variant 16]

Eigenlijk twee bijzinnen: “quae probo et quae mirror”. De tweede is verkort door het betrekkelijk voornaamwoord weg te laten.

mirror

een deponens

Plus tamen tibi et viva vox et convictus quam oratio proderit; in rem praesentem venias oportet, primum quia homines amplius oculis quam auribus credunt, deinde quia longum iter est per praecepta, breve et efficax per exempla.

Meer toch zal voor jou een echt gesprek en een hapje eten nuttig zijn dan deze redevoering; je moet naar de plek waar het gebeurt komen, allereerst omdat mensen meer hun ogen geloven dan hun oren, en dan ook omdat de weg via de regels een lange is, (maar) kort en doelmatig via voorbeelden.

PlusBW tamen tibi3s mew et (viva● vox1s f ● ond) et convictus1s ond quamBW oratio1s proderitfut pv;

hoofdzin

plus

kan de comparativus zijn van het zelfstandig naamwoord multum of de comparativus van het bijwoord multum; hier het laatste

viva vox

“een levend woord/gesprek” = een gesprek met een levend mens = een persoonlijk/echt gesprek; personificatie

quam

quam + comparativus = dan; quam is hier een bijwoord, geen betrekkelijk voornaamwoord

proderit

= prod-erit; van prodsum (prodesse), nuttig zijn; niet van prodeo (=prod-eo, tevoorschijn komen, vervoegd als eo, gaan); en ook niet van prodo (prodere), tevoorschijn halen, verraden

in rem4s ● praesentem● veniasconi pv

bijzin 

vooropgeplaatste onderwerpszin

·     […] venias opertet is strikt genomen een combinatie van hoofdzin (opertet) en bijzin ([…] venias); er zijn immers twee persoonsvormen;

·     in het Nederlands maken we van “het behoort dat je komt” één hoofdzin van met een aanvullingsinfinitief: je behoort te komen = je moet komen

·     de vorm van de bijzin is een onderwerpszin; de hele bijzin fungeert als het onderwerp van oportet “dat-jij-komt behoort”. [121]

in rem praesentem

een uitdrukking: naar de plek (=rem) die “huidig” (=praesentem) is = naar de plek waar het gebeurt

praesentem < praesens = bijv. nw.

oportetindi pr pv,

hoofdzin

oportet vertalen we in het Nederlands onpersoonlijk: het behoort [dat];

primumBW quia homines1p ond amplius oculis3p quam auribus3p creduntindi pv,

bijzin 1

causale bijwoordelijke bijzin bij oportet met een indicativus (een feit, althans volgens de schrijver) [121]

oculis, auribus

de dativi worden geregeerd door credunt

deinde quia longum1s n iter1s n ond estpv per praecepta4p n,

bijzin 2a

tweede causale bijzin die uit twee delen bestaat; hier het eerste deel

longum

het lijkt misschien een accusativus en lijdend voorwerp, maar het is een predicaatsnomen (naamwoordelijk deel van het gezegde) en daarom, net als iter, een nominativus

praecepta

accusativus vanwege per

breve1s n et efficax1s n per exempla4p n.

bijzin 2b

verkorte bijzin door weglating van de persoonsvorm

longum, breve, efficax

Hier zie je mooi de verschillende mogelijkheden om een bijvoeglijk naamwoord te verbuigen; het ijn alle drie nominativi enkelvoud congruerend met iter (nominativus enkelvoud onzijdig):

·     longum < longus/-a/-um: groep 1-2

·     breve < brevis: groep 3 met 2 uitgangen

·     efficax: groep 3 met 1 uitgang

6.6

Zenonem Cleanthes non expressisset, si tantummodo audisset: vitae eius interfuit, secreta perspexit, observavit illum, an ex formula sua viveret.

Cleanthes zou geen tweede Zeno hebben kunnen zijn als hij slechts naar hem geluisterd had: hij nam deel aan zijn leven, doorgrondde zijn innigste gedachten, nam hem waar, of hij volgens zijn eigen voorschrift leefde. 

Zenonem4s lijd Cleanthes1s ond non expressissetconi pqpf pv,

hoofdzin “dan”

Voorwaardelijke zin en dit is de conclusie. Het is een irrealis in het verleden omdat een plusquamperfectum is gebruikt. Vertalen  met zou hebben kunnen. [147]

expressisset

< exprimo, uitdrukken, weergeven, imiteren; gewoon “weergeven” of “imiteren” is te plat; “in Zeno’s voetstappen treden” of “een tweede Zeno zijn” geeft het beter weer.

si tantummodo audissetconi pqpf pv:

bijzin “als”

Voorwaardelijke zin en dit is de voorwaarde; ook met een plusquamperfectum.

vitae3s eius interfuitpf pv,

hoofdzin a

een opsomming van drie korte zinnetjes; in het Nederlands zouden ze één hoofdzin vormen met 3 nevengeschikte delen;

eius

zijn = Zeno

interfuit

onderwerp (hij) is Cleanthes; intersum regeert een dativus

secreta4p n perspexitpf pv,

hoofdzin b

observavitpf pv illum4s lijd,

hoofdzin c

illum

hem = Zeno

an ex formula5s ● sua● viveretconi impf pv.

bijzin

bij het derde deel; een indirecte vraag in de indirecte rede[30]; de bijzin is in appositie met illum [114]; als illum niet in de hoofdzin had gestaan, had de bijzin als lijdend voorwerp gefungeerd omdat je ‘m door een (verzonnen) lijdend voorwerp kan vervangen: “hij observeerde zijn levenswijze”.

·     Het werkwoord observo (observare), waarnemen, is een verbum sententiendi en wat er waargenomen wordt, is dan in het Latijn (niet in het Nederlands!) indirecte rede.

·     Dat het een vraag is, volgt meer uit de interpretatie van de woorden dan uit de woorden zelf[31]. Observeren is immers niet vragen. Ook in het Nederlands moet je eigenlijk wat toevoegen om de vraag in te leiden, bijvoorbeeld: “Hij observeerde hem en vroeg zich af, of hij volgens zijn eigen regels leefde.”

an

in een enkelvoudige afhankelijke vraag: of niet; er wordt dan een bevestigend antwoord verwacht (haud scio, an erres = ik weet niet of je je niet vergist = ik denk dat je je vergist); maar in deze zin klinkt “niet” vreemd: “(hij vroeg zich af) of hij niet volgens zijn eigen regels leefde”. We zullen in het Nederlands het woord “niet” weg moet laten, of juist “wel” gebruiken: an viveret […] = of hij wel leefde […]

Platon et Aristoteles et omnis in diversum itura sapientium turba plus ex moribus quam ex verbis Socratis traxit;

Plato en Aristoteles en elke groep filosofen die in verschillende richtingen zouden gaan, ontleenden meer uit de gedragingen dan uit de woorden van Socrates.

Platonond et Aristotelesond et omnis● in diversum4s iturapfa ● sapientium2p turba1s f ● ond plus ex moribus5p quam ex verbis5p Socratis2s traxitpf pv;

hoofdzin

een hoofdzin met drie onderwerpen gescheiden door et (polysyndeton)

omnis

bij turba: elke groep

sapientium turba

een groep van filosofen = een groep filosofen

itura

< iturus, pfa van eo (ire), gaan = te zullen gaan; attributief bij turba: een groep die is te zullen gaan; omdat een pfa qua tijd relatief maar natijdig is aan de persoonsvorm, is het wel een toekomende tijd maar, door het perfectum van traxit, in het verleden: een groep die was te zullen gaan = een groep die zou gaan

in diversum

bepaling bij itura

Metrodorum et Hermarchum et Polyaenum magnos viros non schola Epicuri sed contubernium fecit.

Methrodorus en Hermarchus en Polyaenum werden niet tot grote mannen gemaakt door het onderwijs van Epicurus maar door (met hem) samen te leven.

Metrodorumlijd et Hermarchumlijd et Polyaenumlijd magnos● viros4p m ● non (schola1s ond Epicuri2s sed contubernium1s ond) fecitpf pv.

hoofdzin

een hoofdzin met drie lijdend voorwerpen gescheiden door et (polysyndeton) en één onderwerp (non schola … contubernium)

fecit

actief; de zin loopt wat beter in het Nederlands en je respecteert dan ook de Latijnse vorm met de opsomming aan het begin, als je ‘m omzet naar passief

Nec in hoc te accerso tantum, ut proficias, sed ut prosis; plurimum enim alter alteri conferemus.

Ik haal je hiernaartoe niet alleen zodat jij je kan verbeteren, maar (ook) om (zelf) nuttig te zijn: wij zullen elkaar immers veel te bieden hebben.

Nec in hoc4s n te4s lijd accersopr pv tantumBW,

hoofdzin

De zinsconstructie hier is “niet alleen (= nec tantum) om …, maar (= sed) (ook) om …”.

in hoc

hoc op zich kan hierheen betekenen en dan is het een bijwoord; met “in” ervoor is het weer gewoon een aanwijzend voornaamwoord en moet je bijvoorbeeld “locum” erbij denken: naar deze plek = naar hier = hierheen

accerso

= accesso, ontbieden

ut proficiasconi pv,

bijzin 1

finale bijwoordelijke bijzin: ut = opdat, om te [52]

De zin loopt iets beter als je zodat vertaalt; maar het blijft wel een bijzin van doel en daarom is kan toegevoegd

sed ut prosisconi pv;

bijzin 2

finale bijwoordelijke bijzin [52]

prosis

< prosum (proesse), nuttig zijn

plurimum4s n lijd enim alterond alteri3s conferemusfut pr..

hoofdzin

plurimum

zeer veel; in het Latijn een zelfstandig naamwoord, in het Nederlands een onbepaald hoofdtelwoord

alteri

confero heeft een dativus = aanbieden aan, besteden aan

feremus

let op: futurum; het praesens is ferimus

alter alteri

de een aan de ander; als combinatie “elkaar” wordt het kennelijk als meervoud opgevat gezien de 1^e persoon meervoud (wij) van conferemus; “alter alteri conferet” had ook gekund: de een zal bijdragen aan de ander; voor de vertaling maakt dat verder niets uit

6.7

Interim quoniam diurnam tibi mercedulam debeo, quid me hodie apud Hecatonem delectaverit dicam.

Aangezien ik je intussen je dagelijkse bijdrage verschuldigd ben, zal ik je vertellen wat mij vandaag bij Hecaton plezierde.

Interim quoniam diurnam● tibi3s mew mercedulam4s ● lijd debeopr pv,

bijzin 1

vooropgestelde causale bijzin met quoniam [66]

De hoofdzin is het enkele woordje dicam aan het einde van de zin.

quid1s n ond me4s lijd hodie apud Hecatonem4s delectaveritconi pf pv

bijzin 2

Tweede bijzin. Lijdend voorwerpzin  met een indirecte vraag bij dicam: “ik zal je zeggen wat …”. [110]

·     Ook deze bijzin is vooropgesteld.

·     Deze wat-zin vormt het lijdend voorwerp voor dicam.

·     De directe vraag zou zijn: “Wat heeft mij vandaag vermaakt?”

·     Een indirecte vraag is altijd ook meteen indirecte rede.

dicamfut.pv.

hoofdzin

hele korte hoofdzin

'Quaeris' inquit 'quid profecerim? amicus esse mihi coepi.' Multum profecit: numquam erit solus. Scito esse hunc amicum omnibus. Vale.

“Je vraagt”, zegt hij, “welke voortgang ik heb gemaakt. Ik ben begonnen om een vriend voor mijzelf te zijn.” Veel voortgang heeft hij gemaakt: nooit zal hij alleen zijn. Weet dat hij een vriend is voor iedereen. Vaarwel.

'[…]' inquitpf pv […]'

hoofdzin kern

hoofdzin met directe rede (DR): hij zegt: […]

Quaerispr pv […]

DR: hoofdzin 1

deel van de hoofdzin met de directe rede

quid4s n lijd profecerimpf coni pv?

DR: bijzin

lijdend voorwerpzin met een indirecte vraag [110]

De coniunctivus wordt gebruikt vanwege de indirecte vraag.

Direct: “Wat heb ik tot stand gebracht?”

quid

lijdend voorwerp van profecerim; als je proficio met “vorderingen maken” vertaalt, kan daar in het Nederlands geen lijdend voorwerp bij; dan moet je quid attributief vertalen; als je met “tot stand brengen” vertaalt, kan je quid wel als lijdend voorwerp vertalen: wat ik tot stand gebracht heb

amicus1s esseinf mihi3s mew coepipf pv’.

DR: hoofdzin 2

amicus esse

geen ACI (amicus is nominativus) of NCI (amicus esse is geen onderwerp van coepi)

esse

aanvullingsinfinitivus bij coepi

amicus

predicatief bij esse en fungeert ook als onderwerp/bijstelling bij coepi: “ik ben begonnen als een vriend [voor mezelf] te zijn”[32]

Multum4s n lijd profecitpf pv:

hoofdzin

Terug naar de woorden van Seneca zelf. Hij = Hecaton

multum

lijdend voorwerp; in het Nederlands wordt het een bijvoeglijk naamwoord[33] bij voortgang

numquam eritfut pv solus1s predn.

hoofdzin

solus

bijvoeglijk naamwooord als predicaatsnomen

Scitoimp esseACI huncACI amicum4s  omnibus3p mew.

hoofdzin

scito

gebiedende wijs meervoud

esse hunc

een ACI: weet dat hij is; wat is hij? antwoord: een vriend

amicum

predicaatsnomen (naamwoordelijk deel van het gezegde)

Vale.

hoofdzin

9.3

Hoc inter nos et illos interest: noster sapiens vincit quidem incommodum omne sed sentit, illorum ne sentit quidem.

Dit is het verschil tussen ons en hen: onze wijze overwint weliswaar elk ongemak, maar hij voelt het (wel); een van hen voelt het zelfs niet.

Hoc1s n ond inter nos4p et illos4p interestpv:

hoofdzin

noster● sapiens1s ● ond vincitpr pv quidem incommodum4s n ●● omne●● sed sentitpr pv, illorum ne sentitpv quidem.

hoofdzin

bestaat uit twee nevengeschikte delen met twee persoonsvormen (vincit, sentit) in het eerste deel, en één persoonsvorm (sentit) in het tweede deel;

opsomming zonder voegwoorden: asyndeton

illorum

bedoeld is sapiens illorum, een wijze van hen, in tegenstelling tot noster sapiens, onze wijze

ne … quidem

zelfs niet, helemaal niet; als je in het Nederlands de versterking zelfs of helemaal toevoegt, klopt de logica van de zin niet meer

Illud nobis et illis commune est, sapientem se ipso esse contentum.

Het volgende delen wij en die anderen, dat de wijze aan zichzelf genoeg heeft.

Illud1s n ond nobis5p et illis5p commune1s n estpv, sapientemACI se5s ipso5s esseACI contentum4s.

hoofdzin

Eenvoudige structuur van de hoofdzin (“Dit is gemeenschappelijk.”), maar wel met een appositie er aan toegevoegd in de vorm van een ACI (sapientem … contentum).

·     Een ACI is geen bijzin, maar er had in het Latijn best een bijzin kunnen staan, bijvoorbeeld: “illud .. est, quod sapiens se ipso contentus est”

·     De komma voor sapientem betekent dus niet, zoals zo vaak, dat er een bijzin begint.

sapientem … contentum

Een bijstelling bij illud

contentum

< contentus, tevreden; bijvoeglijk naamwoord; +ablativus = met

·     contentus kan ook “genoeg hebben aan” betekenen, en dat is hier de filosofische betekenis; in het Nederlands hebben we voor “genoeg hebben aan jezelf“ het woord zelfgenoegzaam

·     contentum is predicatief: de wijze is zelfgenoegzaam (aan zichzelf)

·     contentum is hier niet het ppp van het deponens contineor (zich beperken tot); dan zou esse contentum (los van de woordvolgorde) te hebben beperkt (tot zichzelf) betekenen en een verleden tijd past niet in de context

Sed tamen et amicum habere vult et vicinum et contubernalem, quamvis sibi ipse sufficiat.